HomeGespecialiseerd onderwijs (GO)Maatschappelijke betrokkenheid

Maatschappelijke betrokkenheid

SLO heeft definitieve conceptkerndoelen en functionele kerndoelen (definitief concept) gepubliceerd voor het leergebied burgerschap. De definitieve conceptkerndoelen gelden voor het primair onderwijs, de onderbouw van het voortgezet onderwijs en het (voortgezet) speciaal onderwijs uitstroomprofiel vervolgonderwijs. De functionele kerndoelen (definitief concept) gelden voor leerlingen die zeer moeilijk lerend zijn of een meervoudige beperking hebben en uitstromen naar arbeidsmarkt en dagbesteding.

Het leergebied burgerschap valt uiteen in drie domeinen:

Democratische oefenplaats (definitieve conceptkerndoelen)/Jezelf en de ander (functionele kerndoelen)
Samenleven in een democratische rechtsstaat
Vormgeven aan democratische en maatschappelijke betrokkenheid

Deze pagina biedt zowel informatie over de definitieve conceptkerndoelen burgerschap als de functionele kerndoelen (definitief concept), omdat het kerndoel over maatschappelijke betrokkenheid in beide sets terugkomt.

Het thema maatschappelijke betrokkenheid komt in de definitieve conceptkerndoelen aan de orde in het domein ‘Vormgeven aan democratische en maatschappelijke betrokkenheid’. Het thema past bij het definitief conceptkerndoel 21B/20B ‘De leerling doet ervaring op met democratische en maatschappelijke betrokkenheid: Maatschappelijke betrokkenheid’.

In de functionele kerndoelen (definitief concept) komt het thema maatschappelijke betrokkenheid ook aan bod in het domein ‘Vormgeven aan democratische en maatschappelijke betrokkenheid’. Het thema past bij het functionele kerndoel 17B ‘De leerling doet ervaring op met democratische en maatschappelijke betrokkenheid: Maatschappelijke betrokkenheid’.

In tegenstelling tot reguliere kerndoelen, zijn functionele kerndoelen streefdoelen. Dit houdt in dat er geen verplichting geldt om alle kerndoelen op leerlingniveau te behalen. Het kan gebeuren dat een leerling niet alle kerndoelen behaalt, wat een school de vrijheid geeft om af te mogen wijken van de kerndoelen. Dergelijke afwijkingen moet de school vastleggen in het ontwikkelingsperspectief (OPP) van de leerling. Voor deze leerling moeten daarnaast vervangende doelen worden opgesteld. Het is aan de school om voor een leerling te bepalen welk doel passend, haalbaar en uitdagend genoeg is.

Wat houdt het in
Kennis en vaardigheden – speciaal onderwijs
Kennis en vaardigheden – voortgezet speciaal onderwijs
Kerndoelen – so zml/mb
Kerndoelen – vso uitstroomprofiel dagbesteding
Kerndoelen – vso uitstroomprofiel arbeidsmarkt
Aan de slag met maatschappelijke betrokkenheid

Wat houdt het in?

Maatschappelijke betrokkenheid gaat over de actieve deelname en verantwoordelijkheid van individuen in de samenleving. Het omvat het begrip van maatschappelijke kwesties, vrijwillige inzet voor het algemeen belang en het streven naar positieve verandering.

Bij dit conceptkerndoel kunnen links worden gelegd met Loopbaanoriëntatie en begeleiding (LOB). Burgerschapsonderwijs en burgerschapsactiviteiten bieden veel mogelijkheden tot kwaliteitenreflectie, werkexploratie, loopbaansturing en netwerken.

Leerlingen verkennen de eigen mogelijkheden tot maatschappelijke betrokkenheid. Dat kan inzichten opleveren over hun eigen taken en rollen, en bijdrage aan de samenleving in dagelijkse situaties en motieven om hun maatschappelijke betrokkenheid verder vorm te geven . Door bijvoorbeeld te onderzoeken welke maatschappelijke initiatieven, bewegingen en organisaties het beste aansluiten bij hun persoonlijke normen en waarden en zich te oriënteren waar ze het beste tot hun recht komen, verbreden en verdiepen leerlingen hun werkbeeld. Hiermee verkennen ze de mogelijkheden om vanuit eigen idealen bij te dragen aan de samenleving, nu en in de toekomst. Het kan daarbij gaan om actuele, maatschappelijke en duurzaamheidsvraagstukken, Het afwegen van je mogelijkheden voor maatschappelijk handelen en vervolgstappen (hoe bereik ik mijn doel?) kan worden gezien als onderdeel van loopbaansturing. In dit proces kunnen leerlingen hun netwerk gebruiken, of ze kunnen worden geholpen door de school (netwerken). (bron: SLO Definitieve conceptkerndoelen burgerschap)

Waar valt aan te denken bij maatschappelijke betrokkenheid?

Een schema of infographic maken van rollen en taken in de klas.
Een reportage maken om maatschappelijke misstanden onder de aandacht te brengen.
Spreekbeurt houden of werkstuk maken over een mogelijke oplossing voor een actueel maatschappelijk vraagstuk in de eigen omgeving.
Een monument in de omgeving van de school adopteren en onderhouden.
Verhalen beluisteren of lezen over personen die zich inzetten voor de samenleving of een betere wereld.
Bijdragen aan de organisatie van maatschappelijke activiteiten binnen of buiten de context van school en hierop reflecteren.
Verenigingen en maatschappelijke organisaties in de buurt bezoeken.
Het doelgericht inzetten van digitale media om maatschappelijke misstanden onder de aandacht te brengen.
Het onderzoeken wat de impact is van je persoonlijke leefstijl op de planeet.

(Bron: Definitieve conceptkerndoelen burgerschap en digitale geletterdheid: SLO, september 2025)

Denk verder aan:

Het voeren van een gesprek over maatschappelijke vraagstukken aan de hand van een themahoek, prentenboek of nieuwsberichten.
Het maken van een maquette voor een toekomstbestendige wijk.

In havo/vwo 3 (voortgezet speciaal onderwijs, uitstroomprofiel onderwijs):

Het uitvoeren van en reflecteren op een maatschappelijke stage of maatschappelijke diensttijd (MDT). Zie ook de thema-pagina van de sectorraad GO over de maatschappelijke diensttijd in het voortgezet speciaal onderwijs (vso).

Kennis en vaardigheden – so uitstroomprofiel vervolgonderwijs

Leerlingen benoemen van taken, rollen, rechten en plichten van jezelf en anderen in de samenleving;
Leerlingen onderzoeken van maatschappelijke initiatieven, bewegingen en organisaties en de middelen die zij aanwenden om bij te dragen aan de samenleving of veranderingen in de samenleving teweeg te brengen;
Leerlingen verkennen van actuele, maatschappelijke en duurzaamheidsvraagstukken; Leerlingen doen ervaringen op met verantwoordelijkheid nemen voor en bijdragen aan het welzijn van anderen;
Leerlingen verkennen van mogelijkheden om vanuit eigen idealen bij te dragen aan de samenleving, nu en in de toekomst.

Onderbouw

In de onderbouw kan een eerste stap worden gezet naar maatschappelijke betrokkenheid door te wijzen op onze voorzieningen. Van water uit de kraan, vuilnisbakken en de openbare weg maken we elke dag gebruik. Maar wie zorgt ervoor? En kun je zelf ook een bijdrage leveren aan schoon water of een schoon schoolplein?
Maatschappelijke betrokkenheid ziet men bij basisschool de Ark in IJsselstein terug in de goede doelen die zij steunen met Pasen. Hiervoor kiest zij een goed doel dat dicht bij de belevingswereld van de kinderen ligt. Basisschool De Loofboom heeft zelfs een aparte commissie voor maatschappelijke betrokkenheid ingesteld.
In de onderbouw zijn vele vakken geschikt voor het bespreken van maatschappelijke vraagstukken. Dit kan bijvoorbeeld bij geschiedenis, aardrijkskunde, economie of biologie. Het is verstandig om een met alle vakdocenten af te stemmen hoe de vraagstukken besproken worden (selectie van onderwerpen en gekozen didactiek).

Bovenbouw

Young Impact is een stichting die jongeren helpt de wereld te verbeteren op een manier die bij hen past.
Via DeSamenwerking.nu wordt de school aan verschillende maatschappelijke partners in de wijk gekoppeld. Expertisepunt Burgerschap sprak met hen over het project ‘de Opgroeiwijk’.
Het lezen van jeugdliteratuur kan eveneens de maatschappelijke betrokkenheid vergroten. Zie bijvoorbeeld de boekenlijst van Anne van Mechelen ter inspiratie.
In de bovenbouw kan een bezoek worden gebracht aan de lokale voedselbank, als tenminste vooraf afgewogen wordt of dit voor een of meer leerlingen gevoelig kan liggen. Vooraf en achteraf kan armoede als maatschappelijk vraagstuk besproken worden.
In de bovenbouw kun je met Nieuwsbegrip werken aan je burgerschaps- en leesonderwijs. Bij Nieuwsbegrip komen maatschappelijke vraagstukken voorbij.
In de bovenbouw is het vak maatschappijleer een logische plek om maatschappelijke vraagstukken te analyseren. Momenteel werkt de vakvernieuwingscommissie van SLO aan de actualisatie van het examenprogramma. Zie hier voor de stand van zaken omtrent het vak maatschappijleer. Maatschappelijke vraagstukken kunnen en zullen natuurlijk ook aan de orde komen bij andere gammavakken, talen, exacte vakken en kunstvakken.
Ook de vakvernieuwingscommissies van andere examenvakken hebben de opdracht gekregen om burgerschap te verwerken in de programma’s. Zie de hoofdpagina voor de algemene stand van zaken.

Kennis en vaardigheden – so uitstroomprofiel vervolgonderwijs

Leerlingen beschrijven hoe burgers met taken, rollen, rechten en plichten bijdragen aan de samenleving;
Leerlingen onderzoeken de rol en de impact van maatschappelijke initiatieven, bewegingen en organisaties en de middelen die zij aanwenden om bij te dragen aan de samenleving of veranderingen in de samenleving teweeg te brengen;
Leerlingen verkennen van actuele, maatschappelijke en duurzaamheidsvraagstukken;
Leerlingen doen ervaringen op met verantwoordelijkheid nemen voor en bijdragen aan het welzijn van anderen;
Leerlingen reflecteren op mogelijkheden om vanuit eigen idealen of overtuigingen bij te dragen aan de samenleving, nu en in de toekomst.

Onderbouw

Young Impact is een stichting die jongeren helpt de wereld te verbeteren op een manier die bij hen past.
Tijdens de Maatschappelijke Diensttijd (MDT) zetten jongeren tussen de 12 en 30 jaar zich vrijwillig in voor een ander. Hierbij kunnen ze hun talenten ontdekken en ontmoeten ze andere mensen.

Bovenbouw

De conceptkerndoelen gelden niet voor de bovenbouw. Voor de bovenbouw worden nieuwe examenprogramma’s ontwikkeld waarin meer aandacht zal zijn voor burgerschap.

Tijdens de Maatschappelijke Diensttijd (MDT) zetten jongeren tussen de 12 en 30 jaar zich vrijwillig in voor een ander. Hierbij kunnen ze hun talenten ontdekken en ontmoeten ze andere mensen.
Amnesty zet zich in voor mensenrechten. Ze komt op voor deze rechten door middel van onderzoek, acties, handtekeningen inzamelen en brieven sturen. Leerlingen kunnen hierin een rol spelen via de maatschappelijke stage bij Amnesty International.
Sommige gemeenten bieden ook maatschappelijke stages aan. Zo biedt gemeente Lelystad via welzijn Lelystad een mogelijkheid aan tot het volgen van een maatschappelijke stage. Bekijk de website van jouw gemeente of zij iets aanbieden op dit vlak.

De definitieve conceptkerndoelen gelden niet voor de bovenbouw. Voor de bovenbouw worden nieuwe examenprogramma’s ontwikkeld waarin meer aandacht zal zijn voor burgerschap.

Kerndoelen – so zml/mb

De leerling doet ervaringen op met democratische en maatschappelijke betrokkenheid.
Doelzin: De leerling verkent mogelijkheden om betrokken te zijn bij de samenleving.

Het gaat hierbij om:

verkennen van taken, rollen, rechten en plichten van jezelf en anderen in de samenleving;
oriënteren op het belang van maatschappelijke voorzieningen en organisaties in je omgeving;
verkennen van actuele thema’s die spelen in de samenleving;
ervaring opdoen met bijdragen aan het welzijn van anderen;
verkennen van eigen wensen en idealen om betrokken te zijn bij de samenleving, nu en in de toekomst.

Bron: SLO functionele kerndoelen burgerschap (definitief concept)

Illustraties bij Maatschappelijke betrokkenheid:

Een poster of filmpje maken over iets voor een ander doen of wat een ander doet voor jou;
Bezoek aan relevante openbare ruimtes, zoals een bibliotheek, kinderboerderij of politiebureau;
Actuele nieuwsprogramma`s bekijken en daarover in gesprek gaan;
Aan een inzamelingsactie voor een goed doel meedoen of deze zelf organiseren;
Activiteiten organiseren waarbij leerlingen en/of mensen uit de omgeving van de school gezamenlijk participeren.

Bron: SLO Illustraties bij functionele kerndoelen burgerschap so zml/mb

Kerndoelen – vso uitstroomprofiel dagbesteding

De leerling doet ervaringen op met democratische en maatschappelijke betrokkenheid. Doelzin: De leerling verkent mogelijkheden om betrokken te zijn bij de samenleving.

Het gaat hierbij om:

verkennen van taken, rollen, rechten en plichten van jezelf en anderen in de samenleving;
oriënteren op het belang van maatschappelijke voorzieningen en organisaties in je omgeving;
verkennen van actuele en maatschappelijke thema’s;
ervaring opdoen met bijdragen aan het welzijn van anderen;
verkennen van eigen wensen en idealen om betrokken te zijn bij de samenleving, nu en in de toekomst.

Bron: SLO functionele kerndoelen burgerschap (definitief concept)

Illustraties bij Maatschappelijke betrokkenheid:

Met inspirerende rolmodellen kennismaken uit het maatschappelijk domein, zoals de burgermeester van de gemeente;
Bezoek aan relevante openbare ruimtes, zoals een sportvereniging, politiebureau of bibliotheek in de buurt;
Vlog bekijken over maatschappelijke thema’s, zoals het gebruik van technologie in het dagelijks leven;
Samen met ouderen uit de wijk activiteiten in de school organiseren, zoals pannenkoeken bakken;
Bezoek aan theater, museum of evenement.

Bron: SLO Illustraties bij functionele kerndoelen burgerschap vso

Kerndoelen – vso uitstroomprofiel arbeidsmarkt

De leerling doet ervaringen op met democratische en maatschappelijke betrokkenheid. Doelzin: De leerling verkent mogelijkheden om betrokken te zijn bij de samenleving.

Het gaat hierbij om:

benoemen van taken, rollen, rechten en plichten van jezelf en anderen in de samenleving;
benoemen van het belang van maatschappelijke voorzieningen en organisaties voor jezelf en de ander;
verkennen van actuele en maatschappelijke vraagstukken;
ervaring opdoen met verantwoordelijkheid nemen voor en bijdragen aan het welzijn van anderen;
verkennen van eigen wensen en idealen om betrokken te zijn bij de samenleving, nu en in de toekomst.

Bron: SLO functionele kerndoelen burgerschap (definitief concept)

Illustraties bij Maatschappelijke betrokkenheid:

Met inspirerende rolmodellen kennismaken uit het maatschappelijk domein en diverse werkvelden, zoals de kok in een horecagelegenheid;
Bezoek aan relevante openbare ruimtes, zoals een sportvereniging, politiebureau of bibliotheek in de buurt;
Bespreken van maatschappelijke vraagstukken, zoals armoede of mensenrechten;
Activiteiten voor ouderen in de wijk organiseren, zoals voorlezen in een verzorgingshuis;
Bezoek aan theater, museum of evenement.

Bron: SLO Illustraties bij functionele kerndoelen burgerschap vso

Aan de slag

Wil je aan de slag in de klas? Neem dan een kijkje bij deze lesmaterialen:

Overzicht aanbieders lesmateriaal

Op onze website vind je per thema een overzicht van aanbieders van lesmateriaal: lesmateriaal burgerschap gespecialiseerd onderwijs

Vakportalen burgerschap (so en vso) – SLO

Op de websites Vakportaal burgerschap (so) en Vakportaal burgerschap (vso) van het SLO vind je, onder onderwijsaanbod, lesmaterialen ingedeeld op verschillende thema’s. Lesmaterialen over maatschappelijke betrokkenheid vind je onder meer bij de thema’s: school in de samenleving en wereldburgerschap.

NPO Kennis

NPO Kennis is een kennisplatform met explainers en informatieve story’s over onderwerpen die jongeren bezighouden. Bekijk bijvoorbeeld de collectie over

Wikiwijs

Wikiwijs is een platform waar onderwijsprofessionals open lesmateriaal kunnen zoeken, gebruiken, maken en delen. Je vindt er ook lesmateriaal over burgerschap.

Actueel

25 april 2025Maatschappelijke betrokkenheidOnderzoek