In het schooljaar 2024-2025 werden in samenwerking met het Expertisepunt Burgerschap verschillende leernetwerken Burgerschap aangeboden. In deze leernetwerken gingen deelnemers in enkele bijeenkomsten aan de slag met een specifiek vraagstuk rondom burgerschapsonderwijs. Scholen die een leernetwerk vormden kwamen in de bijeenkomsten samen en werden begeleid door een expert. We delen hieronder de resultaten van de leernetwerken:
Hoe monitor je burgerschapsonderwijs op een manier die past bij zeer moeilijk lerende leerlingen? In dit leernetwerk werkten zes VSO/ZML-scholen samen aan een concreet antwoord op die vraag.
In vijf bijeenkomsten ontwikkelden zij, samen met het Expertisepunt Burgerschap en netwerkpartners, een praktisch en visueel stappenplan dat scholen helpt om bewuste keuzes te maken in het monitoren van burgerschap. Niet vanuit het instrument, maar vanuit de vraag: Wat vinden we cruciaal dat leerlingen meenemen bij uitstroom?
Het stappenplan begeleidt scholen stap voor stap: van het kiezen van cruciale doelen, het bepalen van het type monitoring en het selecteren (of ontwikkelen) van passende instrumenten, tot het uitproberen en borgen in beleid. Zo biedt het houvast in een complex en vaak onoverzichtelijk veld, met oog voor de specifieke context van het VSO/ZML.
De opbrengst is een gedeeld denkkader én een direct toepasbaar hulpmiddel voor scholen die burgerschap doelgericht en passend willen evalueren.
Saxion Hogeschool en de Nederlandse Montessori Vereniging (NMV)
Hoe geven we burgerschapsonderwijs vorm op een manier die recht doet aan Montessori’s visie én aan de hedendaagse wettelijke eisen? In dit leernetwerk, dat visie, praktijk, onderzoek en beleid samenbracht, gingen onderwijsprofessionals uit het Montessori primair en voortgezet onderwijs met elkaar in gesprek over deze centrale vraag. De opbrengsten laten zien dat burgerschapsonderwijs niet los hoeft te staan van pedagogische identiteit, maar juist krachtig wordt wanneer het daaruit voortkomt. Daarmee zijn de inzichten ook relevant voor andere onderwijscontexten.
Centraal stond het leren door dialoog en reflectie op de eigen praktijk. Vragen die hierbij de rode draad vormden waren: Hoe verhoudt onze visie zich tot het dagelijks handelen? Welke burgerschapspraktijken zien we al? Hoe monitoren we ontwikkeling zonder afvink-denken? Tussen de bijeenkomsten door verdiepten en expliciteerden scholen hun praktijk via praktijkbeschrijvingen en reflectie-instrumenten.
Een belangrijke opbrengst is het formuleren van drie focuspunten voor Montessori-burgerschap: verbinding, zelfstandig denken en maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef. Deze bieden scholen een gezamenlijke taal om pedagogische keuzes te verbinden aan de wettelijke burgerschapsopdracht.
De opbrengsten zijn vastgelegd in de publicatie Montessori en burgerschap: van beleid naar praktijk en een digitaal werkdocument met praktische instrumenten. Ook scholen met een andere visie dan Montessori kunnen dit werkdocument passend maken voor hun schoolvisie en zo burgerschapsbeleid en praktijk met elkaar verbinden.
Bekijk de publicatie en het werkdocument (po)
Bekijk de publicatie en het werkdocument (vo)
Burgerschapsonderwijs gaat over onderwerpen waarbij individuele en collectieve belangen botsen, waarbij we leerlingen toerusten om tot oplossingen te komen. Deze definitie van Bram Eidhof wat het uitgangspunt van dit leernetwerk. Sara Lozano Parra liet zien dat frictie in de klas kansen biedt voor democratische vorming – als er een vertrouwensband is.
Maar dan komen de lastige vragen: Wat doe je bij extreme opmerkingen? Wanneer gooi je je geplande les overboord? Hoe bepaal je je eigen positionaliteit? Wanneer spreek je, wanneer luister je vooral?
Docenten van Academie Tien ontwikkelden een aanpak die tegemoetkomt aan de pedagogische opdracht van de school: het creëren van een democratische cultuur waarin gevoelige onderwerpen bespreekbaar zijn. Deze aanpak werd vertaald in een handout met heldere uitgangspunten, een praktisch stappenplan, concrete gesprekstools en tips.
Het resultaat: een werkwijze waarin leerlingen serieus genomen worden, waarin luisteren centraal staat, en waarin frictie niet vermeden maar benut wordt als leerkans. Want uiteindelijk gaat het niet om overeenstemming – het gaat om het ervaren van verschil en het begrijpen waar dat verschil vandaan komt.
Lees de handout en ontdek hoe jij ruimte kunt maken voor deze belangrijke gesprekken in jouw klas.
Hoe zorg je ervoor dat leerlingen echt betrokken burgers worden? Nu de Inspectie meer focus legt op het burgerschapsonderwijs en er veel herstelopdrachten zijn, ligt de nadruk steeds meer op het opvolgen van de regels in plaats van het ontwikkelen van echte betrokkenheid bij burgerschapsonderwijs. De oplossing kan simpel zijn: sluit aan bij de bestaande bezieling en motivatie van de mensen in school en gebruik de unieke kracht van de school. Begin met de reden en het doel (de why en de what) en kijk daarna samen naar hoe het uitgevoerd kan worden (de how). Motivatie, visieontwikkeling en draagvlakmobilisatie gaan aan doelmatig burgerschapsonderwijs vooraf en vormen het fundament. Het leernetwerk ‘Bezield Burgerschap’ had als doel om leraren in het voortgezet onderwijs te helpen bij het maken van inspirerend en doeltreffend burgerschapsonderwijs door uitwisseling, ontwikkeling en onderzoek.
Tijdens de bijeenkomsten is er gewerkt aan verschillende opdrachten om in het eigen onderwijs aan de slag te gaan met burgerschapsonderwijs. Dit heeft geresulteerd in een gesprekshandleiding waarmee ook andere scholen intern het gesprek kunnen voeren over hun burgerschapsonderwijs.
Daarnaast resulteerde dit in een boek over best-practices in burgerschap in het vo ‘Bezield burgerschap in het voortgezet onderwijs’.
In dit leernetwerk hebben docenten samen geoefend met het betekenisvol integreren van burgerschap in hun vak scheikunde. Tijdens de eerste bijeenkomst onderzochten ze wat een maatschappelijk vraagstuk relevant maakt voor leerlingen. Aan de hand van krantenartikelen leerden de scheikundedocenten hoe ze deze thema’s konden verbinden aan hun lesinhoud. Iedere docent ontwierp een eigen les, die vervolgens in de klas werd uitgevoerd.
In de bijeenkomsten werd niet alleen gekeken naar inhoud, maar ook naar de rol van identiteit, omgeving en dialoog. Het voeren van klassendiscussies bleek uitdagend, maar waardevol. Docenten leerden van elkaars ervaringen en durfden te experimenteren. Aan het eind van het traject gaven de deelnemers aan hoezeer hun kijk op burgerschap was veranderd: ze ontdekten dat het geen ‘extra vak’ is, maar iets wat in elk vak kan leven – ook in scheikunde.
Om die inzichten te borgen zijn concrete hulpmiddelen ontwikkeld: een poster en (kaartjes met stellingen voor in) een kletspot om klassengesprekken te begeleiden. Ook is er een filmpje gemaakt waarin wordt toegelicht hoe je de poster en de stellingen in je les kunt gebruiken als je in de klas aandacht wilt schenken aan maatschappelijke vraagstukken die een relatie hebben met de bètawetenschappen. Dit filmpje komt later online.
Dit leernetwerk wordt doorontwikkeld. In schooljaar 2025–2026 start een nieuwe groep, zodat nog meer docenten het vak scheikunde kunnen verbinden met de samenleving om hen heen.
Binnen het vrijeschoolonderwijs is burgerschapsvorming geen nieuw thema; zij is van oudsher verweven in het pedagogisch handelen, het periodeonderwijs, kunstzinnige vakken en in sociale projecten. De huidige opdracht vraagt echter om meer dan impliciete aanwezigheid. Scholen dienen doelgericht, samenhangend en herkenbaar invulling te geven aan actief burgerschap en sociale cohesie. Tijdens dit leernetwerk is hier in vijf bijeenkomsten aan gewerkt vanuit de vrijeschoolvisie. Vanuit het netwerk is deze handreiking opgesteld, opgebouwd in vijf fasen:
Hierbuiten gaat het ook om randvoorwaarden en risico’s waar de scholen tegenaan zijn gelopen tijdens de ontwikkelperiode.
Deze publicatie is een handreiking aan scholen om het burgerschapsonderwijs expliciet in het curriculum vast te leggen en de bewust, samenhangend en toekomstgericht vorm te geven, passend bij de eigen pedagogische identiteit én binnen de wettelijke kaders. Deze uitgave is bedoeld voor leidinggevenden, coördinatoren en docenten die binnen hun school burgerschap vormgeven. Gebruik deze uitgave niet als checklist, maar als gespreks- en ontwikkelinstrument. Het samen aan de slag gaan met burgerschap onderwijs vraagt om pedagogische moed, gezamenlijke reflectie en ruimte om te leren onderweg. Juist daarin ligt de kracht.
Hoe maak je een goede analyse van jouw leerlingenpopulatie? Hoe kom je tot goede, schooleigen burgerschapsdoelen? Uit de talrijke herstelopdrachten blijkt dat het vormgeven van een doelgericht en samenhangend burgerschapsbeleid en -aanbod geen gemakkelijke opgave is.
Tijdens de bijeenkomsten van dit leernetwerk ontwikkelden de burgerschapscoördinatoren van CVO een ‘Inspiratiedocument Burgerschapsplan’ waarin de lezer door tal van vragen wordt geprikkeld om na te denken over het burgerschapsbeleid op de eigen school.
Het doel van het inspiratiedocument is om te helpen bij het uitzoomen uit de dagelijkse praktijk en het op een logische manier destilleren van schooleigen burgerschapsdoelen en -aanbod. Het biedt een stappenplan en concrete vragen om te komen tot een grondige analyse van de leerlingenpopulatie en om daar vervolgens concrete burgerschapsdoelen en -aanbod aan te koppelen. Goede voorbeelden van diverse scholen zijn ter inspiratie opgenomen.
