Het onderzoek wil inzicht bieden in de relatie tussen de demografische samenstelling van een klaslokaal en de diversiteit in democratische opvattingen. Dit vanuit de gedachte dat blootstelling aan diverse standpunten essentieel is voor leerlingen om te leren alternatieve perspectieven te respecteren.
Deze studie heeft onderzocht of leerlingen in demografisch diverse klassen ook meer verschillende democratische opvattingen hebben, en welke rol het onderwijs daarbij speelt. De centrale vraag is of klassen met leerlingen die verschillen in bijvoorbeeld etnische achtergrond, migratieachtergrond of sociaaleconomische positie ook meer uiteenlopende opvattingen kennen over democratie, burgerschap en maatschappelijke kwesties.
De onderzoekers hebben data van het ADKS-onderzoek gebruikt, een Nederlandse cohortstudie naar democratische kernwaarden in het voortgezet onderwijs. In dit onderzoek is de eerste wave uit 2018/2019 gebruikt. Aan deze wave deden ruim 2.000 eersteklassers mee, vanuit 154 klassen van 41 middelbare scholen. De data voor dit specifieke onderzoek zijn dus verzameld op één meetmoment (cross-sectioneel onderzoek), met behulp van vragenlijsten in de klas.
De onderzoekers onderzochten in hoeverre leerlingen binnen een klas verschillend denken over zeven democratische dilemma’s, zoals de afweging tussen individuele rechten en het algemeen belang. Demografische diversiteit in de klas gaat over de sociaaleconomische status, etnische achtergrond, religieuze overtuiging en het geslacht van leerlingen. De burgerschapspraktijk is tot slot gemeten als de openheid van het klassenklimaat voor discussie en de frequentie van interactie tussen leerkracht en leerling over maatschappelijke thema’s.
Demografische diversiteit, vooral sociaaleconomische diversiteit, vergroot de kans dat leerlingen verschillende democratische perspectieven tegenkomen in de klas.
Sociaaleconomisch meer diverse klaslokalen vertoonden een grotere diversiteit in democratische opvattingen. Voor geslacht, etnische achtergrond en religieuze overtuiging bleek het verband afhankelijke van het onderwerp. Een demografisch kenmerk hing alleen samen met verschillen in opvattingen wanneer het onderwerp inhoudelijk verband hield met dat specifieke kenmerk.
De relatie tussen de burgerschapspraktijk, een open klasklimaat en interactie tussen leerkracht en leerling over maatschappelijke thema’s, en diversiteit in opvattingen bleek minder duidelijk en minder sterk.
Klassen waarin leerlingen sterk op elkaar lijken qua sociaaleconomische achtergrond (SES) bevatten minder variatie in democratische opvattingen. Hierdoor komen leerlingen minder snel in aanraking met verschillende perspectieven. De resultaten laten zien dat de samenstelling van de klas samenhangt met de kansen die leerlingen krijgen om verschillende democratische perspectieven tegen te komen.
De studie laat verder zien dat demografische diversiteit niet automatisch leidt tot meer diversiteit in opvattingen. Voor kenmerken zoals gender, etnische achtergrond en religie hangt het effect af van het onderwerp waarover het gaat.
Eerdere onderzoeken wijzen op een positief effect van een open klasklimaat op diverse burgerschapsuitkomsten, maar deze studie laat geen eenduidig verband zien tussen een open klasklimaat en de mate van diversiteit in opvattingen binnen de klas. Het blijft daarmee voorlopig onduidelijk hoe een open klasklimaat precies bijdraagt aan het leren omgaan met verschillende perspectieven. Er is niet onderzocht hoe gesprekken over maatschappelijke onderwerpen precies verliepen.
De auteurs betogen aan het slot van het artikel dat de democratische waarde van sociaaleconomisch gemengde klassen vaak wordt onderschat. Segregatie vergroot niet alleen onderwijsongelijkheid, maar kan er ook voor zorgen dat scholen minder goed functioneren als oefenplaats voor democratisch burgerschap.
Nikki Dekker is promovenda aan de Universiteit van Amsterdam. Haar onderzoek richt zich op polarisatie onder jongeren.
Anke Munniksma en Remmert Daas zijn beiden universitair docent onderwijswetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam
Han van der Maas is hoogleraar psychologische methodenleer aan de Universiteit van Amsterdam
Bert Bakker is universitair hoofddocent communicatiewetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam
De onderzoekers voerden in opdracht van het Ministerie van OCW een onderzoek uit naar de lhbtiq+-opvattingen van jongeren. Lees er hier meer over. In het programma de Rode Draad op NPO Radio 1 spraken Nikki Dekker en docent Maxe de Rijke over de resultaten van het onderzoek. Beluister het fragment hier.
Lees hier meer over andere resultaten uit het ADKS onderzoek.
