Democratische betrokkenheid

Kennis en vaardigheden – so uitstroomprofiel vervolgonderwijs

Het definitieve conceptkerndoel over democratische betrokkenheid sluit aan bij de bouwsteen ‘Macht en Inspraak’ die in een eerder stadium ontwikkeld is. In de bouwstenen werden per ‘bouw’ leerdoelen beschreven. Datgene wat de leerlingen aan het eind van de ‘bouw’ aan kennis en vaardigheden hebben kunnen ontwikkelen. Het gaat dus niet alleen over kennis maar ook over vaardigheden. De volledige uitwerking is te vinden op burgerschap.slo.nl. Dit overzicht is handig bij het formuleren van een doorgaande leerlijn burgerschap. De hieronder geformuleerde leerdoelen sluiten overigens niet altijd volledig aan bij het definitieve conceptkerndoel over democratische betrokkenheid, omdat ze in een eerdere fase zijn ontwikkeld.

Onderbouw

Leerlingen leren:

• dat er regels en afspraken gelden thuis, op school en in de publieke ruimte, en welke consequenties het kan hebben als je regels overtreedt of afspraken schendt;
• dat er mensen zijn benoemd of gekozen die gezag hebben of dragen op school, in de woonplaats en in het land;
• dat er regels en afspraken gelden in ons land en welke rol verschillende mensen hebben bij het handhaven ervan; het verschil tussen regels en afspraken, en de mogelijkheden en grenzen voor leerlingen om daar over mee te praten.

Bovenbouw

• over de werking van democratie en ons politieke bestel;
• wat de buitenwerkingstelling van de rechtsstaat kan betekenen;
• over verschillende visies op vrijheid, gelijkheid en solidariteit;
• over rollen van en verhoudingen tussen mensen op school, in de buurt en in het land;
• over manieren waarop ze besluitvormingsprocessen op vreedzame wijze kunnen beïnvloeden en hoe ze daar verantwoordelijkheid voor kunnen nemen;
• over manieren om op school of in de eigen omgeving macht en democratische processen te organiseren en uit te oefenen.

(Bronnen: SLO Definitieve conceptkerndoelen burgerschap, 2025 en SLO Bouwstenen Burgerschap)

Kennis en vaardigheden – so uitstroomprofiel vervolgonderwijs

Onderbouw

Leerlingen leren:

• over de werking en waardering van de staatsinrichting van Nederland en Europa en het belang van de scheiding der machten;
• over de voor- en nadelen en de (on)mogelijkheden van internationale samenwerking binnen de Europese Unie en de Verenigde Naties;
• over manieren waarop ze besluitvormingsprocessen kunnen organiseren;
• over manieren om op school of in de eigen omgeving macht en democratische processen te onderzoeken, te organiseren en uit te oefenen;
• over verschillende visies op vrijheid, gelijkheid en solidariteit te onderzoeken en vergelijken; over manieren om de rol van macht in actuele maatschappelijke vraagstukken te onderzoeken, en ook de mogelijkheden die zijzelf en anderen hebben om daar invloed op uit te oefenen.

(Bronnen: SLO Definitieve conceptkerndoelen burgerschap, s2025 en SLO Handreiking Burgerschap Funderend Onderwijs)

Bovenbouw

De definitieve conceptkerndoelen gelden niet voor de bovenbouw. Voor de bovenbouw worden nieuwe examenprogramma’s ontwikkeld waarin meer aandacht zal zijn voor burgerschap. Er kan bijvoorbeeld gedacht worden aan de volgende leeractiviteiten:

• Laat leerlingen nadenken over huidige en toekomstige uitdagingen aan de democratische rechtsstaat in relatie tot mondiale thema’s zoals globalisering en technologie.
• Laat leerlingen reflecteren op bedreigingen van de democratische rechtsstaat zoals polarisering en radicalisering, de kloof tussen arm en rijk, georganiseerde criminaliteit, enzovoort.
• Daag leerlingen uit om op te komen voor de democratische rechtsstaat, hier en elders.

(Bron: SLO Handreiking Burgerschap Funderend Onderwijs)

Kerndoel – so zml/mb

De leerling doet ervaringen op met democratische en maatschappelijke betrokkenheid.
Doelzin: De leerling verkent mogelijkheden om democratisch te handelen.

Het gaat hierbij om:

• verkennen welke regels en afspraken van belang zijn bij inspraak en besluitvorming;
• ervaringen opdoen met inspraak en besluitvorming;
• ervaringen opdoen met het uitdrukken van eigen standpunten, luisteren naar argumenten van anderen, compromissen sluiten en omgaan met de uitkomsten van besluitvormingsprocessen.

Bron: SLO functionele kerndoelen burgerschap (definitief concept)   

Illustraties bij Democratische betrokkenheid:

• Groepsgesprek over ‘wie neemt de beslissing?’ Hoe is dat thuis? Hoe is dat in de klas? Waarover heeft de leerling zelf inspraak?
• Een spel spelen waarbij afgesproken regels actief worden geoefend en geëvalueerd;
• Aan een leerlingenraad deelnemen;
• In de klas stemmen over grote en kleine onderwerpen, zoals ‘wat gaan we doen in de pauze als het regent?’

Bron: SLO Illustraties bij functionele kerndoelen burgerschap so zml/mb 

Kerndoel – vso uitstroomprofiel dagbesteding

De leerling doet ervaringen op met democratische en maatschappelijke betrokkenheid. Doelzin: De leerling verkent mogelijkheden om democratisch te handelen.

Het gaat hierbij om:

• verkennen welke regels en afspraken van belang zijn bij inspraak en besluitvorming in school en samenleving;
• ervaringen opdoen met inspraak en besluitvorming;
• ervaringen opdoen met het uitdrukken van eigen standpunten, luisteren naar argumenten van anderen, compromissen sluiten en omgaan met de uitkomsten van besluitvormingsprocessen.

Bron: SLO functionele kerndoelen burgerschap (definitief concept)   

Illustraties bij Democratische betrokkenheid:

• Excursies die de werking van de democratie zichtbaar maken, zoals een bezoek aan het gemeentehuis;
• Klassenregels en -afspraken opstellen over veiligheid en respectvolle omgang in de groep;
• Een spel spelen tijdens de gymles, waarbij afgesproken regels actief worden geoefend;
• Tijdens een leerlingenraad meedenken over keuzes en het belang van stemmen over een onderwerp.

Bron: SLO Illustraties bij functionele kerndoelen burgerschap vso  

Kerndoel – vso uitstroomprofiel arbeidsmarkt

De leerling doet ervaringen op met democratische en maatschappelijke betrokkenheid. Doelzin: De leerling verkent mogelijkheden om democratisch te handelen.

Het gaat hierbij om:

• uitleggen welke regels en afspraken van belang zijn bij inspraak en besluitvorming in school en samenleving;
• ervaringen opdoen met inspraak en besluitvorming;
• ervaringen opdoen met het uitdrukken van eigen standpunten, luisteren naar argumenten van anderen, compromissen sluiten en omgaan met de uitkomsten van besluitvormingsprocessen;
• reflecteren op eigen ervaringen met inspraak en besluitvorming.

Bron: SLO functionele kerndoelen burgerschap (definitief concept)   

Illustraties bij Democratische betrokkenheid:

• Excursies die de werking van de democratie zichtbaar maken, zoals een bezoek aan de tweede kamer;
• Poster maken over hoe inspraak en besluitvorming verloopt bij het stemmen tijdens de verkiezingen;
• Een leerlingenraadvergadering nabespreken met aandacht voor regels hanteren en besluitvorming.

Bron: SLO Illustraties bij functionele kerndoelen burgerschap vso 

Aan de slag

Wil je aan de slag in de klas? Neem dan een kijkje bij deze lesmaterialen:

Overzicht aanbieders lesmateriaal

Op onze website vind je per thema een overzicht van aanbieders van lesmateriaal: lesmateriaal burgerschap gespecialiseerd onderwijs

Vakportalen burgerschap (so en vso) – SLO

Op de websites Vakportaal burgerschap (so) en Vakportaal burgerschap (vso)  van het SLO vind je, onder onderwijsaanbod, lesmaterialen ingedeeld op verschillende thema’s. Lesmaterialen over democratische betrokkenheid vind je onder meer bij de thema’s: burgerschap (specifiek), burgerschap (geïntegreerd), democratische rechtsstaat en leerlingenparticipatie en -inspraak.

NPO Kennis

NPO Kennis is een kennisplatform met explainers en informatieve story’s over onderwerpen die jongeren bezighouden. Bekijk bijvoorbeeld de collectie over

• Maatschappijleer
• Nederlandse politiek
• Politieke partijen
• Tweede Kamerverkiezingen
• Provinciale Statenverkiezingen
• Gemeenteraadsverkiezingen
• Europese verkiezingen