Bij het bouwen aan het burgerschapscurriculum bepaal je welke leerstof en aanpak nodig zijn om de leerdoelen voor burgerschap te bereiken. Om burgerschap een structurele en samenhangende plek in het curriculum te geven, is er een planmatige aanpak nodig op vier gebieden: het pedagogisch schoolklimaat, de vakken, vakoverstijgende aanpakken en projecten, en de verbinding met de schoolomgeving: wijk en samenleving.
De leerdoelen op het gebied van kennis, vaardigheden en houdingen kunnen gekoppeld worden aan leerstof, bijvoorbeeld verwerkt in lessen en projecten binnen verschillende vakken. Het ontwikkelen van sociale en maatschappelijke competenties vraagt daarnaast om aandacht voor de pedagogische aanpak en de manier waarop leerlingen en docenten met elkaar omgaan. Werken aan een doorlopende leerlijn voor burgerschap betekent dat de leerdoelen en inhouden verspreid zijn over de bouwen en leerjaren. Ook zijn ze zichtbaar in het curriculum, de schoolcultuur en (buitenschoolse) activiteiten.
Op de website van SLO vind je meer informatie over het ontwikkelen van een samenhangend curriculum en over de ontwikkeling van de leerlijnen bij de nieuwe kerndoelen.
Met deze ijkpunten kun je beoordelen of het burgerschapscurriculum inhoudelijk samenhangend is en aansluit bij de leerlingen en de school.
Onze school heeft een samenhangend burgerschapscurriculum dat we bewust realiseren.
Onze school gebruikt aanpakken en materialen die passen bij onze visie en onze leerdoelen.
Gebruik deze kernvragen uit ons 6-stappenplan om aan de slag te gaan.
Waarschijnlijk krijgt burgerschap al op verschillende manieren een plek in het onderwijsaanbod. Er bestaat bijvoorbeeld een leerlingenraad, er worden activiteiten aangeboden waarbij leerlingen kunnen oefenen in het vreedzaam oplossen van conflicten of er wordt rondom de verkiezingen aandacht besteed aan democratie. Het expliciet maken van deze activiteiten zorgt voor een planmatige aanpak. Start met een inventarisatie van wat er al plaatsvindt in de school en welke doelen en inhouden daarbij aan bod komen.
Lesactiviteiten en projecten worden vormgegeven door methoden, materiaal en aanbod te ontwikkelen of af te nemen. Ook zijn er veel organisaties die gastlessen, excursies of andere activiteiten op school kunnen verzorgen die aansluiten bij burgerschap. Er is grote keuze aan lesmethoden, werkvormen, activiteiten, organisaties en lesmaterialen. Kijk kritisch naar wat past bij de eigen school, en kies een aanpak en materialen die passen bij de leerdoelen. Wat ergens anders werkt is niet automatisch passend voor de eigen school. Kijk ook of er activiteiten en aanpakken zijn die de school altijd deed, maar die misschien niet (meer) aansluiten bij de leerdoelen. Beoordeel samen of je deze activiteiten wilt behouden, schrappen of aanscherpen.
De hele school is een oefenplaats voor het omgaan met basiswaarden van de democratie, en het stimuleren van sociale en maatschappelijke competenties van leerlingen. Leerlingen doen ook eigen ervaringen op in bijvoorbeeld het leren omgaan met conflict en het geven van hun eigen mening. Dit kan een geplande activiteit zijn of vanuit alledaagse situaties ontstaan. Het is nuttig om vooraf na te denken hoe je als school inspeelt op actuele gebeurtenissen en maatschappelijke ontwikkelingen.
Zie onderstaand figuur van SLO over de plaats van burgerschap in de school.
Breng samenhang aan door de gekozen leerstof te koppelen aan vakken, leergebieden en lessen en te zorgen voor een logische opbouw over leerjaren heen. Zorg hierbij voor een logische opbouw, bijvoorbeeld door een lijn te kiezen vanaf eenvoudig en klein naar complex en groot. Of vanuit een invalshoek van bekend en dichtbij naar onbekend en verder weg op te bouwen. Een thematische opbouw of inhouden gekoppeld aan jaarkalenders zijn ook een optie. Het is daarbij belangrijk dat deze aansluit bij de behoeften, ontwikkeling en de situatie van de leerlingen.
Kennisrotonde heeft in kaart gebracht welke stappen doorlopen kunnen worden, en welke verschillende bekwaamheden docenten nodig hebben voor curriculumontwerp. Ze geven daarbij aan dat niet elke docent, maar wel de onderwijsprofessionals gezamenlijk de kennis en vaardigheden in huis moeten hebben om het curriculum vorm te geven. Lees hier meer over de vaardigheden voor curriculumontwerp.
Het ‘Stappenplan burgerschap’ van SLO helpt scholen om doelgericht, samenhangend en herkenbaar burgerschapsonderwijs te ontwikkelen. De definitieve conceptkerndoelen en functionele conceptkerndoelen zijn hierin meegenomen.
SLO heeft voorbeelden van een doorlopende leerlijn ontwikkeld voor burgerschap in het primair onderwijs en de onderbouw van het voortgezet onderwijs. In vier leerdoel/inhoudskaarten wordt beschreven waar scholen ten minste doelgericht en samenhangend aandacht aan moeten besteden. SLO werkt op dit moment aan leerlijnen voor alle leergebieden, ook voor burgerschap. De planning is dat de leerlijn burgerschap begin 2028 door SLO gepubliceerd gaat worden.
SLO
Bekijk deze pagina voor meer hulpmiddelen en instrumenten
Bij IKC De Klimboom in Zoetermeer hebben ze losse burgerschapsactiviteiten tot een samenhangend en doordacht geheel gemaakt. De school, met een Daltonachtergrond (zelfstandigheid, samenwerking, verantwoordelijkheid en reflectie), deed al veel aan burgerschap, maar koppelde dit nog niet aan de conceptkerndoelen burgerschap. Na een herstelopdracht van de onderwijsinspectie besloot het team dit structureler aan te pakken.
