Dynamica is onderdeel van de stichting Zaan Primair, met als missie: ieder kind heeft recht op het beste onderwijs. Dynamica heeft 3 locaties in Zaanstad voor gespecialiseerd onderwijs voor leerlingen van 4-20 jaar. Het Expertisepunt Burgerschap ging op bezoek op de locatie aan de Nieuwendamstraat, waar het gespecialiseerd voortgezet onderwijs (GVO) en de bovenbouw van het gespecialiseerd onderwijs (GO) les krijgen.
De school stelt het vergroten van de zelfredzaamheid en weerbaarheid centraal, zodat leerlingen met een sterk ‘eigen ik’ en voldoende bagage de maatschappij instromen. Door methodes als Vreedzaam en PBS te combineren, leren jongeren hun grenzen aan te geven en zelfstandig keuzes te maken. Dit is essentieel om beïnvloeding door de buitenwereld tegen te gaan. Als oefenplaats legt de school de nadruk op maximaal eigenaarschap, van het zelfstandig uitvoeren van klassentaken tot het oefenen met reizen naar school. Via wekelijkse evaluaties en nauwkeurige monitoring in EduMaps wordt per leerling gekeken wat nodig is om hen stap voor stap los te laten, met als doel dat zij zich later zelfstandig kunnen redden in de samenleving.
Het Expertisepunt Burgerschap mocht een van de lessen van Jella Kliffen en Joanne Beerens bijwonen en aansluitend vertelden zij over hun groep 7/8 klas en hoe zij hier aandacht geven aan burgerschapsonderwijs. Ze staan beide voor de klas en Jella is daarnaast sinds begin dit schooljaar kartrekker van de stuurgroep Vreedzaam. Hoe ziet burgerschap eruit op Dynamica in de klas van Jella en Joanne? Hoe is dit ontwikkeld? Je leest hierover meer aan de hand van zes stappen die je kunt volgen om burgerschapsonderwijs vorm te geven.
Ga snel naar:
“Onze visie op burgerschap is om leerlingen zo zelfstandig mogelijk de wereld in te kunnen sturen”, vertelt Jella. Het uiteindelijke doel is dat ze zichzelf kunnen redden in de maatschappij. De visie sluit aan bij de kernwaarden van de stichting: veiligheid, vertrouwen, respect, plezier en zelfstandigheid. De focus op zelfredzaamheid en zelfstandigheid is sterk verbonden met praktische vaardigheden. Het is een geleidelijk proces van aan de hand meenemen tot zoveel mogelijk loslaten. Jella geeft een voorbeeld van wanneer het burgerschapsonderwijs voor haar geslaagd is: “Wanneer je ze later tegenkomt in de supermarkt en dat ze hun eigen boodschappenlijstje bij zich hebben. Dat ze dat zelf gewoon allemaal regelen.”
De school is officieel een cluster 3-school, maar de leerlingen in de klas van Jella en Joanne zitten qua ontwikkeling tussen speciaal basisonderwijs en speciaal onderwijs in. Ze zijn tien tot twaalf jaar oud (groep 7/8), maar werken op het niveau van groep 4 of 5. Waar het IQ van de gebruikelijke cluster 3-populatie vaak tot ongeveer 70 reikt, ligt het gemiddelde in deze groep rond de 80, met enkele hogere uitschieters.
Dit hogere intelligentieniveau van de leerlingen brengt specifieke uitdagingen met zich mee, vooral op het gebied van gedrag en bewustzijn. “Je ziet wel hoe hoger ze qua intelligentie zijn, hoe meer er ook gedrag wel vaak bij komt. Want dan hebben ze ook door dat ze wat anders zijn dan andere kinderen”, legt Jella uit. Leerlingen hebben heel goed door dat zij op een ‘bijzondere school’ zitten, terwijl hun broertjes, nichtjes of buurkinderen naar een reguliere school gaan. Het is aan hen als leerkrachten om deze gevoelige gesprekken te voeren. Joanne beschrijft hoe ze dit ombuigen: “Je kijkt juist wat leerlingen zo bijzonder maakt dat ze hier op school mogen zitten en bespreekt dit met hen.”
De leerlingen werken aan vaardigheden om zelfstandig te kunnen functioneren. Juist in het kader van burgerschapsonderwijs is het essentieel om deze leerlingen te wapenen tegen de risico’s van de buitenwereld. In hun klas valt het gelukkig nu mee, maar Jella en Joanne kennen verhalen van collega’s die er al langer werken over leerlingen die het criminele circuit ingaan. De leerlingen zijn potentieel extra kwetsbaar, omdat ze graag aardig gevonden willen worden en dan moeilijker nee zeggen. Jella en Joanne noemen situaties als “Steel jij even dat shirtje uit die winkel” of “Haal jij dit pakketje even voor me op, niet kijken wat erin zit.” Het burgerschapsonderwijs heeft hierdoor een vitale rol in het creëren van zelfbewustzijn over normen en waarden, in de hoop dat dit een beschermend effect heeft op leerlingen en hen helpt om de juiste keuzes te maken wanneer ze de maatschappij instromen.
De focus ligt op het ontwikkelen van een sterk ‘eigen ik’ en het tonen van zelfstandigheid en zelfredzaamheid. Het doel van het burgerschapsonderwijs op Dynamica kan worden samengevat als het aanleren van weerbaarheid: een cruciale vaardigheid voor deze doelgroep. Het burgerschapsonderwijs is gericht op het tegengaan van de beïnvloedbaarheid van leerlingen. Onderdeel hiervan is het aanleren van de vaardigheid om ‘nee’ te zeggen en om hun grenzen aan te geven. Joanne benadrukt hoe vaak hun leerlingen gemakkelijk meegaan in de gedachtegang van anderen: “Wat je ook tegen ze zegt, de reactie is vaak: ‘oh ja, is goed.’” Door veel te hameren op het feit dat ‘nee ook een antwoord is’, hopen ze hen te beschermen. Aanvullend komt de focus op zelfstandigheid terug in de zelfgekozen leerdoelen van alle leerlingen in de klas. Een voorbeeld hiervan is ‘ik wil klok leren kijken’.
De algemene leidraad van de leerlijn burgerschap op Dynamica wordt gevormd door de CED-leerlijnen in combinatie met de map en de online lessen van Vreedzaam. Dit wordt gekoppeld aan Edumaps, een leerlingvolgsysteem dat doelen voor de sociaal-emotionele ontwikkeling bevat waaraan leerkrachten per periode werken. De leerkrachten proberen de doelen uit Edumaps vervolgens zo goed mogelijk te integreren met de lessen van Vreedzaam. De grootste uitdaging hierbij is de grote differentiatie binnen de klassen. In deze klas met elf leerlingen zijn er zes verschillende niveaugroepen, wat maakt dat de leerlijn per kind moet worden uitgewerkt: “En dat is echt per leerling, per leerroute en per leeftijd”, aldus Jella.
De school functioneert als een gecontroleerde oefenplaats waar leerlingen de zelfstandigheid en weerbaarheid leren die ze in de buitenwereld nodig hebben. De aanpak is gericht op het maximaliseren van eigenaarschap. “Wij moeten als leerkrachten eigenlijk de hele dag zo min mogelijk doen. Dat is het streven”, licht Joanne toe. Dit wordt bereikt door leerlingen autoriteit en keuzevrijheid te geven binnen duidelijke kaders, bijvoorbeeld over wanneer zij hun schoolwerk uitvoeren. Ook de klassentaken zijn hier een voorbeeld van; alle leerlingen hebben hun eigen klassentaak voor een periode, die ze uit zichzelf aan het einde van de les uitvoeren. Rond de vakantie moeten leerlingen hun taak uitleggen aan de volgende persoon, inclusief het omgaan met onverwachte problemen, legt Jella uit: “Wat ga je doen als de sleutel van het vuilnishok er niet is? Vragen!”
Het oefenen gebeurt zowel in de school als daarbuiten. De school hanteert een gemeenschappelijke basis (Vreedzaam, PBS en Rots & Water) die door elke leerkracht naar eigen inzicht wordt aangepast: “De basis sowieso is eigenlijk altijd wel hetzelfde. En dan merk je echt dat in elke groep, alle groepsleerkrachten de lessen aanpassen op de doelgroep die ze hebben in de klas.” Het doel van de les is hetzelfde (bijvoorbeeld complimentjes geven), maar de uitvoering verschilt.
Waar de ene groep misschien oefent met één compliment geven, werkt de klas van Jella en Joanne deze les aan een complimentenzon met meerdere complimenten per leerling. Het leerdoel (opstekers geven) wordt uitgebreid met specifieke vaardigheden. Zo wordt er gedifferentieerd door leerlingen vooraf te laten nadenken over wat ze gaan zeggen, of door het leerdoel uit te breiden met de taak om de ontvanger aan te kijken en in een hele zin te spreken. Hierbij speelt de leerkracht een cruciale rol in het reflecteren op non-verbale reacties, met vragen als: “Ik zie dat je een beetje verlegen wordt van dit compliment, klopt dat?”
Ook democratische processen worden tijdens de les kleinschalig geoefend door te stemmen voor een van twee spelletjes. Hierbij beslist de meerderheid, maar de individuele keuze om niet mee te doen wordt gerespecteerd. “Zodat ze ook al een klein beetje door hebben van: hey, soms stem ik voor iets, maar meerderheid stemt voor dat, dus dan is dat wat we doen.” Jella licht vervolgens aan de klas toe dat de volgende les het andere spel aan de beurt komt.
Buiten de school wordt geoefend met zelfstandigheid in het vervoer. Er loopt een pilot met de gemeente waarbij leerlingen stapsgewijs leren zelfstandig naar school te reizen, compleet met fietstrajectcoaches en een systeem waarbij leerlingen naar een verzamelpunt lopen voor de taxi. “Ze lopen dan zelfstandig naar een punt, daar haalt de bus meerdere leerlingen op. Ze worden op een klein stukje van de school afgezet, een beetje zoals een lijnbus”, legt Jella uit. Omdat het geleerde buiten schooltijd soms weer wegzakt, wordt er veel herhaald en worden er regelmatig gesprekken gevoerd over wat er buiten de school gebeurt, met als doel dat de vaardigheden ook buiten de veilige omgeving van de school beklijven.
De evaluatie van de burgerschapslessen in de klas vindt wekelijks plaats en is zeer praktisch. Een onderwerp, zoals ‘complimentjes geven’, wordt op maandag besproken, de hele week geoefend, en op vrijdag geëvalueerd. Positief gedrag wordt beloond met munten volgens de PBS-methode. Op basis van de reactie van de leerlingen wordt besloten of het thema wordt herhaald of dat er een nieuw onderwerp nodig is. Als leerlingen enthousiast zijn, wordt het thema nog een week herhaald; bij desinteresse wordt er iets nieuws gezocht. Jella beschrijft dit als “heel erg voelen en proeven hoe ze reageren”. Elke dag wordt afgesloten met een check-out, waarbij leerlingen reflecteren op de dag. Leerlingen geven met een smiley aan of ze de dag blij, neutraal of boos hebben ervaren. Bij deze check-out wordt de sociaal-emotionele status gekoppeld aan taalvaardigheid, omdat elke leerling gevraagd wordt om hun keuze te onderbouwen.
De sociaal-emotionele ontwikkeling van de leerlingen wordt nauwgezet gevolgd in digitaal monitorsysteem EduMaps. Dit systeem volgt de leerlingen op acht verschillende domeinen. Met kleuren wordt zichtbaar gemaakt waar een leerling staat, waar de leerling zou moeten staan op basis van verwachtingen op het gebied van de persoonlijke ontwikkeling van de leerling en of de leerling het doel behaald heeft. Zo kunnen leerkrachten gericht ingrijpen en de leerlijn aanpassen om per leerling de leerdoelen te behalen.
Voor Jella en Joanne is het uiteindelijke succes niet alleen een groene balk in de monitor, maar vooral het beklijven van de zelfredzaamheid en sociale vaardigheden buiten de school. Dit blijkt uit diverse voorbeelden. In het klein in de les toont het betrokkenheid en sociale vaardigheden, wanneer een leerling uit zichzelf een compliment geeft. Aanvullend vertellen ze over een voorbeeld van een leerling waar de focus op zelfredzaamheid vruchten afwerpt: “Dat je dan van een mentor van een meisje die bij ons vorig jaar is uitgestroomd naar het praktijkonderwijs hoort dat zij zorgt dat haar hele klas bij het goede lokaal komt. De rest heeft geen idee, en zij zegt: ‘We moeten naar dat lokaal jongens, kom op, niet zo treuzelen, want anders missen we de les.’ Dan smelt je hart en zijn we echt trots.”
Jella benadrukt tot slot dat het in het gespecialiseerd onderwijs essentieel is om nauw aan te sluiten bij de belevingswereld van de leerlingen. Zij raadt andere scholen een gepaste methode en monitoringssysteem aan, omdat deze goede houvast bieden om te werken aan je doelen. Het belangrijkste advies is echter om te kijken “waar de kinderen behoefte aan hebben, wat zij belangrijk vinden”. Dit betekent actuele thema’s pakken, zoals sociale media, en deze direct in de klas behandelen. Uiteindelijk draait hun aanpak om één kernpunt: het weerbaar maken van de leerlingen, wat volgens haar heel belangrijk is voor deze doelgroep.
