Een school is niet alleen een plek waar leerlingen kennis opdoen, maar ook een oefenplaats waar zij leren samenleven. In een positief schoolklimaat komen democratische spelregels en de basiswaarden van de democratische rechtsstaat tot uiting in de dagelijkse omgang met elkaar. Zo ontstaat er een omgeving waarin leerlingen actief kunnen oefenen met burgerschap.
Burgerschap krijgt niet alleen vorm in lessen, maar juist ook in de dagelijkse praktijk van de school. De manier waarop leerlingen en onderwijsprofessionals met elkaar omgaan, hoe conflicten worden opgelost en hoe ruimte wordt geboden aan verschillende perspectieven, draagt bij aan wat leerlingen leren over samenleven.
In deze dagelijkse sociale interacties oefenen leerlingen met luisteren, meepraten, verschillen overbruggen en verantwoordelijkheid nemen. Door voorbeeldgedrag, participatie en het bespreekbaar maken van maatschappelijke en morele vraagstukken ontstaat een respectvolle, inclusieve, veilige leeromgeving.
Dit artikel van Onderwijskennis.nl gaat nader hierop in.
Onze school heeft een klimaat dat past bij de leerdoelen van ons burgerschapsonderwijs.
Gebruik deze kernvragen uit ons 6-stappenplan om aan de slag te gaan.
Vragen om als team te bespreken:
Burgerschap krijgt niet alleen vorm in het onderwijsprogramma, maar ook in de dagelijkse praktijk van de school. De wet vereist dat burgerschap verweven is met de schoolcultuur: het moet niet alleen op papier staan, maar ook in praktijk gebracht worden. Dit is het tweede onderdeel van de burgerschapsopdracht: de plicht van het schoolbestuur om te zorgen voor een:
Deze onderdelen zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.
Door de democratische spelregels voor uit te dragen ontstaat er een schoolcultuur die in overeenstemming is met de basiswaarden vrijheid, gelijkheid en solidariteit. Een basiswaarde is een basale, minimale en breed onderschreven waarde die de democratische rechtsstaat ondersteunt:
Zonder inwoners die deze waarden steunen, kan een democratie niet bestaan.
Als onderwijsprofessional heb je een belangrijke voorbeeldrol; je bent een rolmodel. Door zelf de basiswaarden voor te leven laat je zien hoe ze werken. Het gaat hierbij om de basiswaarden vrijheid, gelijkheid en solidariteit, die verder uitwerkt zijn als: vrijheid van meningsuiting, autonomie, gelijkwaardigheid en het afwijzen van discriminatie, verdraagzaamheid en het afwijzen van onverdraagzaamheid, onderling begrip en verantwoordelijkheidsbesef.
Het gaat erom dat de school er bewust en blijvend aan werkt dat iedereen de basiswaarden als centrale spelregels gebruikt, om zo te zorgen voor een schoolcultuur in overeenstemming met de basiswaarden. Onderzoek laat zien dat leerlingen burgerschap het beste leren wanneer de hele school meedoet. Als bestuurders, leraren, ondersteuners en vrijwilligers dezelfde omgangsnormen laten zien heeft dat een groot en positief effect op de leerlingen.
De school is een plek waar leerlingen dagelijks samenleven met anderen. Ze ontmoeten mensen met verschillende achtergronden, leren omgaan met regels en ervaren hoe het is om deel uit te maken van een gemeenschap. Daardoor lijkt de school op de samenleving in het klein en dient het als een oefenplaats voor burgerschap.
In de democratische oefenplaats oefenen leerlingen met het handelen naar de basiswaarden van de democratische rechtstaat en ontwikkelen ze sociale en maatschappelijke competenties. Ze leren hun mening te geven, mee te denken over besluiten, rekening te houden met verschillende opvattingen en invloed uit te oefenen op wat er in de klas of op school gebeurt. Zo ontdekken zij dat hun stem ertoe doet. Het hoort er in de oefenplaats bij om fouten te maken. Leraren kunnen leerlingen uitleggen waarom hun gedrag niet past binnen de democratische spelregels, wat de gevolgen zijn en hoe zij het op een democratische manier kunnen aanpakken.
Leraren leren leerlingen waarom wij grondrechten hebben en hoe die de democratie beschermen. Ook leren ze dat de grondrechten elkaar soms begrenzen, zoals de vrijheid van meningsuiting of godsdienst en het recht op gelijke behandeling. Juist als meningen botsen is de school een belangrijke oefenplaats. Hier worden leerlingen zich bewust van hun eigen identiteit, krijgen ze begrip voor andere religies en overtuigingen, en leren ze hoe ze een goed gesprek voeren. In een gezonde democratie is er altijd ruimte voor verschillende opvattingen over belangrijke onderwerpen, zoals wat ‘democratie’ en ‘gelijkwaardigheid’ precies betekent. Juist die verschillende perspectieven maken de dialoog mogelijk en zijn onmisbaar voor onze diverse samenleving. De Grondwet en de democratische basiswaarden bieden hiervoor het kader. Op school mag over elk onderwerp gediscussieerd worden, zolang dit respectvol en binnen de democratische spelregels gebeurt.
De wet zegt dat het schoolbestuur moet zorgen voor een omgeving waarin zowel de leerlingen als het personeel zich veilig voelen, ongeacht alle verschillen in godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, afkomst, geslacht, handicap of seksuele gerichtheid. Een open, veilige, inclusieve en democratische schoolcultuur doet veel met leerlingen. Zij vergroten hun ‘political efficacy’: het vertrouwen van leerlingen dat zij als groep politieke invloed uit kunnen oefenen. Dat geeft vertrouwen in de politiek en voorkomt dat leerlingen zich afkeren van de democratie. Ook durven ze sneller hun mening te geven, kunnen ze zich beter inleven in verschillende perspectieven en hebben ze meer kennis over burgerschap.
Onderzoek van het Kohnstamm Instituut (2024), dat namens Stichting School & Veiligheid is uitgevoerd, laat zien dat het verbeteren van het schoolklimaat een positief effect heeft op de sociale veiligheid. Er zijn drie elementen waar je aan kunt werken om het schoolklimaat te verbeteren, en zo dus te zorgen voor meer veiligheid op school:
Bron en meer informatie: Stichting School & Veiligheid.
Elke gemeente heeft de wettelijke plicht om meldingen en klachten van discriminatie te behandelen en te registreren. Voor hulp bij discriminatie kun je contact opnemen met het antidiscriminatiebureau in jouw regio. Dat kan telefonisch (0800 0880) of via het meldformulier op www.discriminatie.nl.
Het vormgeven van de school als democratische oefenplaats komt ook naar voren in gesprekken over gevoelige onderwerpen. Juist wanneer opvattingen wringen, biedt de school een belangrijke oefenplaats. In een vitale democratische samenleving is er altijd ruimte voor verschillen van opvatting. Binnen de school kunnen deze gesprekken worden gevoerd zodat leerlingen kunnen oefenen in het respectvol omgaan met verschillen.
Ga naar het aanbod Schurende Gesprekken
Aan de hand van alledaags gedraging van leerlingen en personeel in de school ga je met elkaar in gesprek over wat je wel en niet vindt kunnen en welke waarden daaronder liggen. Zo kom je met elkaar tot gedragen gedrag en kun je met elkaar bespreken wat de waarden in de praktijk betekenen voor gedrag dat je verwacht.
Om burgerschapsonderwijs binnen het pedagogisch klimaat bewust vorm te kunnen geven, is afstemming binnen het team nodig. Deze tool helpt je op weg door in beeld te brengen wat er al (ongemerkt) gebeurt in de school en waar je een volgende stap kan zetten. Aan de hand van dit instrument werken jullie naar een gezamenlijk kader toe, dat als leidraad kan dienen voor het alledaagse handelen in de school als oefenplaats voor burgerschap. Vervolgens kun je kijken hoe het curriculum aansluit bij de doelen die je met het team hebt besproken.
Deze toolkit vertrekt vanuit morele dilemma’s waar je in de praktijk tegenaan loopt. In drie stappen (praten, duiden, doen) reis je van je persoonlijke referentiekader naar de bredere context en bepaal je uiteindelijk met elkaar de handelingsrichting.
TerInfo is een project van de Universiteit Utrecht, opgericht door hoogleraar Beatrice de Graaf. Hier vind je gratis materiaal dat alle docenten kan helpen bij het bespreekbaar maken van terrorisme, politiek geweld en disruptieve momenten, met als doel om bij te dragen aan de weerbaarheid van leerlingen.
TerInfo biedt een onafhankelijke kennisbank, lesbrieven, kant-en-klare lessen op verschillende niveaus, pedagogische handvatten bij het bespreken van gevoelige thema’s, en wetenschappelijke inzichten over wat jongeren weten over, vinden van en voelen bij terrorisme.
Deze database biedt een overzicht van praktische antidiscriminatie-interventies (zoals trainingen, campagnes en lespakketten) om discriminatie, vooroordelen en stereotypen te verminderen. Alle opgenomen interventies zijn inhoudelijk goedgekeurd door KIS-onderzoekers en gebaseerd op wetenschappelijk bewezen mechanismen.
Deze gespreksleidraad biedt de leraar handvatten om het gesprek over maatschappelijk gevoelige onderwerpen goed voorbereid aan te gaan. De leidraad biedt algemene tips voor elk gesprek en specifieke handvatten voor de thema’s seksuele vorming, racisme, mentaal welzijn en actualiteiten. Ook zijn er concrete voorbeeldsituaties uitgewerkt. Zo kan de leraar met meer zelfvertrouwen het gesprek aangaan en deze momenten benutten als waardevolle lessen over samenleven. De leidraad is een samenwerking tussen Stichting School & Veiligheid en LAKS.
Burgerschapsonderwijs krijgt op steeds meer scholen een duidelijke plek; niet alleen vanuit wettelijke verplichtingen, maar vooral vanuit de overtuiging dat het voorbereiden van leerlingen op hun rol in de samenleving tot de kern van onderwijs behoort. Het ‘Handboek voor burgerschapsonderwijs in het voortgezet onderwijs’ helpt scholen om dat doelgericht en samenhangend vorm te geven: met praktische tips, werkvormen, voorbeelden en wetenschappelijke inzichten. In elf thematisch opgebouwde hoofdstukken, die los van elkaar te lezen zijn, komen alle relevante aspecten aan bod: van visie en schoolcultuur tot maatschappelijke thema’s en wetgeving.
"*" geeft vereiste velden aan
